کارمندی که سه ماه پیش از مجموعهتان رفت، هنوز رمز پنل فروشگاه را دارد؟ اگر در مجموعهی شما یک رمز هست که حسابدار، فروشنده و کارمند پارهوقت همه آن را دارند، جواب احتمالاً «بله» است.
مشکل فقط کسی نیست که رفته. وقتی همه با یک حساب کار کنند، همه همهچیز را میبینند: فهرست مشتریها، شمارهها و مبلغ خریدها. اگر روزی مبلغی عوض شد یا فهرست مشتریها دست رقیب افتاد، هیچ راهی ندارید بفهمید کار چه کسی بوده.
راهحلش چیزی است که در نرمافزار به آن نقش و دسترسی میگویند. اسمش فنی است، ولی ایدهاش را همه میشناسیم.
نقش و دسترسی یعنی چه؟
یک ساختمان اداری را در نظر بگیرید. نگهبان کلید در اصلی را دارد، ولی کلید گاوصندوق را ندارد. سرایدار کلید همهی اتاقها را دارد، ولی کشوی حسابداری را باز نمیکند. مدیر به همهجا میرود. هیچکس هم کلیدش را به دیگری قرض نمیدهد.
نرمافزار هم باید همینطور باشد: - حساب: هر نفر نام کاربری و رمز خودش را دارد. رمز مشترک وجود ندارد. - نقش: هر حساب یک نقش دارد، مثل مدیر، فروشنده یا حسابدار. دسترسی به نقش داده میشود، نه تکتک به آدمها. - دسترسی: هر نقش فقط بخشهایی را میبیند و کارهایی را میکند که شغلش لازم دارد.
چهار لایهای که باید چک کنید
دسترسی فقط این نیست که کسی وارد بخشی بشود یا نشود. یک نرمافزار درست چهار لایه دارد.
۱. کدام بخشها را ببیند. فروشنده سفارش و مشتری را میبیند، ولی گزارش سود و زیان را نه. حسابدار حسابها را میبیند، ولی لازم نیست جدول قیمت را عوض کند.
۲. کدام ردیفها را ببیند. این لایه معمولاً از قلم میافتد. ویزیتور شمال شهر باید فقط مشتریهای خودش را ببیند، نه فهرست کل مشتریهای شرکت را. راننده فقط بارهای خودش را میبیند، نه بارهای بقیه را.
۳. چه کاری بکند. دیدن، ساختن، تغییر دادن و پاک کردن چهار کار جدا هستند. کارمند انبار میتواند موجودی را ببیند و ورود کالا را ثبت کند، ولی نمیتواند فاکتور ثبتشده را پاک کند. بعضی کارها هم اصلاً نباید پاکشدنی باشند. مثلاً پرداختی که ثبت شده، اگر اشتباه بود، با یک ردیف «برگشت» اصلاح میشود، نه با پاک کردن.
۴. چه چیزی ثبت شود. هر کار مهم، یعنی تغییر مبلغ، تغییر قیمت یا خروجی گرفتن از فهرست مشتریها، با اسم کسی که آن را انجام داده و زمانش در تاریخچه میماند. با این کار، سؤال «کار چه کسی بود؟» همیشه جواب دارد.
یک نمونهی واقعی: دستیار باربری
در دستیار باربری، که برای یک باربری بینشهری ساختیم، از روز اول این نقشها تعریف شد:
| چه کسی | چه میبیند | چه کاری میکند |
|---|---|---|
| مدیر | همهچیز: بارها، رانندگان، حسابها، گزارشها | همهی کارها، و ساختن حساب برای بقیه |
| متصدی | بارها و رانندگان | ثبت و ویرایش بار، اعلام به رانندگان، ثبت مرحلهها |
| حسابدار | حساب بارها و رانندگان | ثبت پرداخت، برگرداندن پرداخت اشتباه، تسویه |
| راننده | فقط بارهای خودش | قبول بار، ثبت مرحلهی حمل، عکس رسید تحویل |
| صاحب بار | فقط وضعیت بار خودش، با لینک پیامک | فقط دیدن؛ حساب کاربری لازم ندارد |
دو نکتهی این جدول به کار هر کسبوکاری میآید. یکی اینکه راننده بیرون از مجموعه است و دسترسیاش به بارهای خودش محدود میماند. دیگری اینکه صاحب بار اصلاً رمز ندارد. او فقط یک لینک میگیرد که وضعیت همان یک بار را نشان میدهد و چیز دیگری را باز نمیکند.
روزی که کسی از مجموعه میرود
بیشتر نشت اطلاعات کار یک هکر نیست. کار حسابی است که فراموش شده. قانون سادهاش این است: روزی که کسی رفت، همان روز حسابش بسته شود.
وقتی هر نفر حساب خودش را دارد، این کار یک دکمه است. سوابقش هم سر جایش میماند، چون حساب بسته میشود، نه پاک. اما وقتی همه یک رمز مشترک دارند، باید رمز را عوض کنید و به همهی کسانی که میمانند رمز تازه را بدهید. برای همین هم معمولاً کسی این کار را نمیکند.
ورود دومرحلهای و رمزگذاری اطلاعات حساس
دو کار دیگر دسترسی را محکمتر میکند: - ورود دومرحلهای: حتی اگر رمز کسی لو برود، بدون کدی که به گوشی خودش میآید، کسی نمیتواند وارد شود. برای حساب مدیر و حسابدار این کار واجب است. - رمزگذاری اطلاعات حساس: کد ملی، شمارهی کارت و اطلاعات شخصی در پایگاه داده رمزگذاریشده نگه داشته میشود. اگر یک روز نسخهای از پایگاه داده بیرون برود، این اطلاعات خواندنی نیست.
اینها همان قاعدههایی است که در سامانههای بانکی رعایت میشود و ما هم در نرمافزارهای اختصاصی از روز اول رعایتشان میکنیم. اضافه کردنشان بعد از ساخت، خیلی گرانتر از این است که از اول در طراحی باشند.
اگر نرمافزار فعلیتان این امکان را ندارد
همیشه لازم نیست نرمافزار را عوض کنید. اول ببینید همین نرمافزار چقدر از اینها را دارد. بیشتر نرمافزارهای آمادهی خوب، حساب جدا و نقش دارند، ولی کسی آنها را تنظیم نکرده است.
اگر نرمافزارتان حتی حساب جدا ندارد، یا کارمندها از گروه تلگرام و اکسل مشترک کار میکنند، وقتش رسیده که جدیتر به آن فکر کنید. در جلسهی مشاوره میشود با هم دید که تنظیم نرمافزار فعلی کافی است یا ابزار دیگری لازم دارید.
از کجا شروع کنید
همین امروز این چهار سؤال را برای نرمافزاری که بیشتر از همه با آن کار میکنید جواب بدهید:
- هر کارمند حساب و رمز خودش را دارد، یا رمز مشترک است؟
- فروشنده یا کارمند پارهوقت میتواند فهرست کامل مشتریها را خروجی بگیرد؟
- اگر فردا مبلغ یک فاکتور عوض شود، میفهمید چه کسی عوضش کرده؟
- حساب آخرین کسی که از مجموعه رفت، بسته شده است؟
اگر جواب حتی یکی از اینها نگرانتان کرد، از همان شروع کنید. معمولاً اولین قدم فقط یک روز کار میبرد.


